Zanimljivosti o Malti

Iako zauzima tek tačku na mapi, Malta je pravo blago istorije, boja i kontrasta. Od hramova starijih od piramida, preko šarenih prozora koji krase kamene ulice Valletta-e, do legendi o vitezovima i zečevima koji su postali simbol slobode, ovo ostrvo skriva nebrojene zanimljivosti koje spajaju Istok i Zapad, prošlost i sadašnjost. U nastavku te vodim kroz najfascinantnije detalje zbog kojih Malta nikoga ne ostavlja ravnodušnim. 🌞

1. Malta ima više crkava nego dana u godini!
   Na tri glavna malteška ostrva (Malta, Gozo i Comino) nalazi se više od 365 crkava – što znači da bi teoretski mogao posetiti po jednu crkvu svakog dana u godini i još bi ih ostalo!
2. Malta je jedno od retkih mesta na svetu gdje nema reka ni planina – cela zemlja je zapravo kamenita visoravan, ali ima predivne obale i tirkizno more.
3. Najstariji hramovi na svetu
   Na Malti se nalaze megalitski hramovi (kao što su Ħaġar Qim i Mnajdra) koji su stariji od Stonehengea i egipatskih piramida – izgrađeni su oko 3600. godine p.n.e.!
4. Vitezovi Malte
   Poznati Vitezovi Svetog Jovana (Knights of Malta) branili su ostrvo od Osmanlija u čuvenoj Velikoj opsadi 1565. godine. Njihov simbol, beli krst s osam krakova (malteški krst), i danas je nacionalni simbol.
5. Filmska zvezda među ostrvima
   Malta je bila lokacija za brojne poznate filmove i serije, uključujući Gladiatora, Troy, Game of Thrones (Kraljeva luka u prvoj sezoni) i Popeye Village, koji i danas postoji kao turistička atrakcija.
6. Jedinstven jezik
   Malteški je jedini semitički jezik koji se piše latiničnim pismom – srodan je arapskom, ali ima mnogo italijanskih i engleskih reči.

I Ko su bili Vitezovi Malte?

Vitezovi Malte, zvani Vitezovi Svetog Jovana Jerusalimskog (kasnije i Vitezovi Hospitalci), bili su katolički vojni red osnovan još u 11. veku u Jerusalimu. Prvobitno su pomagali bolesnim i ranjenim hodočasnicima, ali su kasnije postali pravi ratnici.

Nakon što su ih muslimanske snage isterale iz Svete zemlje, lutali su neko vreme po Mediteranu, dok im španski kralj Karlo V nije 1530. dao ostrvo Maltu.

  Velika opsada Malte (1565)

To je jedan od najpoznatijih trenutaka u istoriji ostrva.
Ogromna osmanska vojska (oko 40.000 ljudi) napala je malu grupu od samo 6.000 vitezova i malteških branilaca.
Opsada je trajala mesecima, a iako su bili skoro uništeni, Vitezovi su na kraju pobedili. Ova pobeda se smatrala jednom od najvažnijih u istoriji Evrope, jer je spriječila Osmanlije da dalje napreduju na zapad.

  Grad heroj (Valletta)

Nakon pobede, Vitezovi su sagradili novi, utvrđeni glavni grad – Vallettu, nazvanu po njihovom vođi, Jean Parisot de la Valetteu. Grad je planiran kao prva “moderna” prestonica tog vremena, s ravnim ulicama, utvrdama i podzemnim tunelima.

  Vitezovi danas

Iako su izgubili Maltu 1798. (kada ih je Napoleon proterao), Red Vitezova Malte i dalje postoji i priznaje ga više od 100 država. Imaju status suverene organizacije i svoje ambasade, pasoše i humanitarne misije širom sveta.

  Zec (malteški „fenek“) 🐇

U doba Vitezova Malte (1500–1700-ih), lov na zečeve je bio zabranjen za obične ljude. Samo su vitezi i plemstvo smeli loviti. To je bio znak moći i privilegije.
Ali nakon što su Francuzi i kasnije Britanci preuzeli ostrvo, zabrana je ukinuta, pa je “obični narod” napokon mogao loviti i jesti zeca.

Tada je zec postao simbol slobode i otpora, nešto poput “narodskog jela”. Zato je i danas vrlo cenjen na Malti.

  Fenek (nacionalno jelo)

Tradicija se zadržala, i danas je “stuffat tal-fenek” (malteški gulaš od zeca) nacionalno jelo.
Priprema se u vinu, paradajzu, belom luku i aromatičnim travama, a često se jede s pasta sosom napravljenim od istog mesa.
Zec se servira i pečen, ili kao pasta s umakom od zeca, i obično se jede na porodičnim okupljanjima i “fenkata” zabavama (fešte posvećene jelu od zeca).

  Kultura i simbolika

Zec se na Malti ne povezuje samo s hranom. U nekim ruralnim područjima postoji čak i lokalno takmičenje u kuvanju feneka, a zec se ponekad koristi i u narodnim pričama i poslovicama, obično kao simbol snalažljivosti i preživljavanja.

II Malteški „gallariji“

“Gallarija” je zapravo zatvoreni drveni balkon s prozorima, obično obojen u jarke boje poput plave, zelene, crvene ili žute.
Nalaze se na gotovo svakoj tradicionalnoj kući u Valletti i drugim gradovima, naročito u starim ulicama.

Ovi prozori potiču iz 17. i 18. veka, kada su ih Vitezovi Malte počeli ugrađivati kao kombinaciju arapskog “mashrabije” (zatvoreni balkon s rešetkama) i evropskog baroknog stila.

Zašto različite boje?

Boje nisu samo ukras. One su često imale porodično ili praktično značenje:

• 🔵 Plava – često označava dom pomorca (vrlo česta u primorskim gradovima).

• 🟢 Zelena – simbol plodnosti i sreće.

• 🔴 Crvena – tradicionalno boja prestiža ili religiozne posvećenosti (posebno u blizini crkava).

• 🟡 Žuta – u novije vreme simbol sunca i vedrine, tipična za Gozo ostrvo.

Danas su boje više estetski izbor, ali svaka porodica obično bira boju koja se “nasleđuje” kroz generacije.

Funkcionalnost i lepota

“Gallariji” nisu samo lepi. Dizajnirani su da:

• štite od jakog sunca i vetra,

• omogućavaju privatnost (posebno ženama u prošlim vekovima),

• i istovremeno propuštaju svetlost i svež zrak.

Kad prođeš ulicom u Valletti ili Mdini, vidiš redove šarenih “kutija” koje vise nad ulicom. Izgleda kao da kuće imaju osmeh .

Ukoliko i vi znate neku zanimljivost – pišite, biće mi drago da čujem