ZEMUN

Grad koji je vekovima živeo svojim životom

Kada danas kažemo Zemun, najčešće pomislimo na Gardoš, uske kaldrmisane ulice, stare fasade, Glavnu ulicu i Dunav. Ali, Zemun je mnogo više od jednog od najšarmantnijih delova Beograda. Iako se pojedini Zemunci ne bi složili sa ovim. Oni I dalje smatraju da je Zemun – Zemun (“Munze Konza”)😊. Jer, … Njegova istorija traje više hiljada godina, a zanimljivo je da je Zemun vekovima bio zaseban grad i da je sve do početka 20. veka njegov istorijski put bio potpuno drugačiji od beogradskog.

I, upravo zbog toga, dok sam šetala ulicama Zemuna I pravila svoj kolažni video o njemu (možete ga videte na mom Instagram ili TikTok profilu), bilo je teško odlučiti se koje kadrove staviti u kolaž. Jer, Zemun ima toliko toga da pokaže, pa zaslužuje I svoj nastavak. A, dodatno što sam dane svog detinjstva provela upravo u njemu…

Od neolita do rimskog Taurunuma

Najstariji tragovi naseljavanja pronađeni su upravo na Gardošu. Zbog uzvišenja iznad Dunava i prirodne zaštite od poplava, ovo je bilo veoma pogodno mesto za život još u neolitu. Tragovi prvog utvrđenog naselja datiraju od pre više od 7.000 godina.

U rimsko doba Zemun je bio poznat kao Taurunum. Imao je vojni i trgovački značaj, a bio je i jedno od sedišta rimske rečne flote. Njegov položaj na Dunavu učinio ga je važnom tačkom rimskog pograničnog sistema.

Ime Zemun pojavljuje se kasnije, u slovenskom obliku Zemlin, koji se povezuje sa značenjem „zemljani grad“.

Grad koji je bio preko puta Beograda, ali u drugoj državi

Možda je upravo ovo najvažnija stvar koju treba znati o Zemunu. Danas su Zemun i Beograd deo istog grada, ali vekovima nisu bili. Dok je Beograd bio pod osmanskom, a potom srpskom vlašću, Zemun je pripadao Habzburškoj monarhiji. Bio je pogranični grad i važna tačka prema Osmanskom carstvu. Zbog toga se u starom Zemunu oseća snažan srednjoevropski uticaj.

Ovde su živeli Srbi, Nemci, Cincari, Grci, Jevreji, Hrvati i drugi stanovnici, a trgovina je povezivala Zemun sa Beogradom, Ugarskom, Austrijom i širim evropskim prostorom. Gradska opština Zemun posebno ističe multietnički karakter grada i tragove različitih zajednica koji su ostali u njegovoj arhitekturi, kulturi i na Zemunskoj groblju. Zemun je tako postao svojevrsna kapija između Istoka i Zapada.

Grad trgovaca, zanatlija i velikih kuća

U starom Zemunu gotovo svaka lepša kuća ima svoju priču. U 18. i 19. veku grad su oblikovali trgovci i zanatlije, a imućnije porodice podizale su kuće koje su istovremeno bile dom, poslovni prostor i simbol društvenog položaja.

Jedan od najboljih primera je Kuća porodice Karamata u Karamatinoj ulici. Najstariji deo kuće podignut je 1763/1764. godine, a porodica Karamata je kasnije proširila i preoblikovala objekat. Kuća danas predstavlja spoj baroka, klasicizma i ampira.

Ali njena najveća zanimljivost nije samo arhitektura. U njoj je 1788. godine boravio car Josif II sa svojim štabom, tokom austrijsko-turskog rata. Kasnije je kuća bila povezana i sa događajima Srpskog pokreta u Habzburškoj monarhiji 1848/49. godine, a jedan od njenih gostiju bio je i Vuk Karadžić.

Drugim rečima, kada danas prolazimo Karamatinom ulicom, prolazimo pored kuće kroz koju su prošli ljudi koji su oblikovali evropsku i srpsku istoriju.

Spirtina kuća (kada se bogatstvo trgovaca pretvori u arhitekturu)

Još jedna kuća koja pokazuje kako su živeli bogati Zemunci jeste Spirtina kuća u Glavnoj ulici 9. Podignuta je 1855. godine za trgovačku porodicu Spirta, prema projektu bečkog arhitekte Hajnriha fon Ferstla. Danas je u njoj smešten Zavičajni muzej Zemuna.

A ono što se spolja možda i ne vidi jeste njena unutrašnjost. Sačuvani su dekorativni plafoni, parketi, zidno slikarstvo i keramičke peći. Sve to govori o životu jedne od najbogatijih zemunskih trgovačkih porodica 19. veka.

Zavičajni muzej je ponovo otvoren za posetioce 2025. godine, pa je Spirtina kuća danas jedno od mesta gde se istorija Zemuna može videti iznutra, a ne samo posmatrati sa ulice.

Kuća sa sunčanim satom

Jedan od detalja koji se lako može prevideti nalazi se na Glavnoj ulici 23. To je takozvana Kuća sa sunčanim satom, podignuta 1823. godine. Na njenoj fasadi prema Dubrovačkoj ulici nalazi se sunčani sat iz 1828. godine.  Kuća je pripadala grčkoj porodici Ziko, a poslednje godine života u njoj je proveo književnik, pravnik i javni radnik Jovan Subotić.

Takvi detalji najbolje pokazuju zbog čega je šetnja starim Zemunom zanimljiva. Neke od najlepših priča nalaze se upravo na mestima pored kojih bismo lako prošli.

Ičkova kuća i priča koja vodi do Prvog srpskog ustanka

U Bežanijskoj ulici nalazi se Ičkova kuća, podignuta 1793. godine. U njoj se nekada nalazila gostionica sa svratištem za ljude, konje i zaprežna vozila. Ali njena priča ide mnogo dalje od ugostiteljstva.

U njoj je boravio Petar Ičko, trgovac i posrednik između beogradskih, solunskih i drugih trgovaca. Nakon uvođenja dahijske uprave prebegao je u Zemun, a od 1802. godine učestvovao je u pripremama za Prvi srpski ustanak. Kasnije je postao diplomata i 1806. godine zaključio mir sa Portom. Tako jedna zemunska kuća postaje direktna veza između života pograničnog grada i velikih događaja u Srbiji početkom 19. veka.

A onda … jedna od najstarijih kafana

Zemun ima i svoju kafansku istoriju. Bivša kafana „Beli medved“, u Ulici Vasilija Vasilijevića, podignuta je još u vreme osmanske vlasti i ubraja se među najstarije sačuvane objekte ove vrste na području Beograda. Gradska opština Zemun je navodi kao najstariju kafanu u Beogradu. To je zanimljiv podatak jer kafana u ovom slučaju nije samo mesto za jelo i piće.

U starim gradovima kafane su bile mesta susreta, razmene informacija, trgovine i društvenog života. A Zemun je, kao trgovački grad na granici, imao posebno razvijenu ugostiteljsku kulturu. Zato njegova istorija može da se prati i kroz priču o hanovima, gostionicama, kafanama i hotelima.

Gardoš … simbol Zemuna koji je mlađi nego što izgleda

Kada neko kaže Zemun, gotovo sigurno će pomisliti na Gardoš i njegovu kulu. I tu postoji jedna zanimljiva istorijska zamka. Milenijumska kula izgrađena je 1896. godine, povodom hiljadu godina od dolaska Mađara u Panonsku niziju. Danas je poznata kao Kula Gardoš, a često se naziva i Kula Sibinjanin Janka. Ali, kula zapravo nije iz vremena Janoša Hunjadija, odnosno Sibinjanin Janka. Hunjadi je umro na ovom prostoru čak 440 godina pre izgradnje kule. Veza postoji zato što je njegovo ime istorijski povezano sa Zemunom, ali kula je građevina s kraja 19. veka. Podignuta je na mestu nekadašnje Zemunske tvrđave i danas predstavlja jedan od najprepoznatljivijih simbola Zemuna.

Tvrđava koju danas gotovo i ne primećujemo

Pre kule, Gardoš je imao tvrđavu. Ostaci srednjovekovnog utvrđenja i danas postoje, ali su mnogo manje spektakularni od kule koja ih je kasnije nadvisila. I upravo je to jedna od čari Zemuna. Istorija ovde nije uvek monumentalna. Ponekad je to samo deo zida, stari kamen, neobičan oblik kuće ili ulica koja prati nekadašnji teren.

Na Gardošu se tako praktično može čitati istorija grada u nekoliko slojeva – od praistorijskog naselja, preko rimskog Taurunuma i srednjovekovne tvrđave, do habzburškog grada i današnjeg Zemuna.

Glavna ulica … najlepša zemunska pozornica

Ako je Gardoš simbol, onda je Glavna ulica pozornica. Nekadašnja trgovačka arterija danas je spoj prodavnica, restorana, kafića, starih kuća i reprezentativnih fasada. Ali, vredi je gledati malo pažljivije. U njenom potezu nalaze se kuće iz različitih epoha, od baroka i klasicizma do secesije. Neke su pripadale trgovcima, neke uglednim porodicama, a neke su kroz vreme menjale vlasnike i namenu. Zbog toga Glavna ulica nije samo lepa ulica za šetnju. Ona je zapravo arhitektonski presek istorije Zemuna.

Grad u kojem se čulo mnogo jezika

Jedna od najlepših stvari u istoriji Zemuna jeste njegova različitost. U njemu su živeli Srbi, Cincari, Grci, Nemci, Jevreji, Hrvati i drugi stanovnici. Njihovo prisustvo nije ostalo samo u istorijskim knjigama, ono se vidi u arhitekturi, nazivima, crkvama, grobljima, trgovini i porodičnim kućama.

Bogorodičina crkva, na primer, građena je trudom pravoslavnih Srba, Cincara i Grka, a uglavnom je završena oko 1780. godine. Njena unutrašnjost čuva ikonostas i umetničke radove značajne za srpsku umetnost 18. i 19. veka.

Zemunsko groblje takođe predstavlja svojevrsnu knjigu istorije grada. Na njemu počivaju pripadnici različitih zajednica, a kroz grobnice porodica mogu se pratiti trgovina, umetnost, medicina, zanatstvo i društveni život starog Zemuna.

Zemunska gimnazija … škola sa dugom tradicijom

Zemun je rano razvio snažnu obrazovnu tradiciju. Posebno mesto ima Zemunska gimnazija, čija je današnja zgrada podignuta krajem 19. veka. Škola je bila deo razvoja Zemuna kao građanskog, trgovačkog i kulturnog centra.

Sa Zemunom su tokom istorije bili povezani brojni književnici, umetnici, javne ličnosti i intelektualci. Među imenima koja se pominju u istoriji grada nalaze se Branislav Nušić, Jovan Sterija Popović, Borislav Pekić, Laza Paču, kao i mnogi znameniti Zemunci.

Posebno mesto u identitetu grada ima Branko Radičević, koji je značajan deo života proveo u Zemunu, zbog čega danas u gradu postoji i njegov spomenik. A moja osnovna škola nosi upravo njegovo ime, zbog čega sam dodatno emotivno vezana 😊.

Zemun i Dunav … priča koja nikada nije prestala

Bez Dunava Zemun gotovo da nije moguće zamisliti. Reka je vekovima određivala njegovu trgovinu, saobraćaj, odbranu i svakodnevni život. Danas je Zemunski kej jedno od najpoznatijih mesta za šetnju u Beogradu, sve sa labudovima kao značajnom dekoracijom. Ali, iza današnjih restorana, čamaca i kafića krije se mnogo starija priča o gradu koji je živeo od reke.

Preko puta se nalazi Veliko ratno ostrvo, jedno od najvažnijih prirodnih područja Beograda. Poseta je moguća u letnjim mesecima, kada vojska postavi pontonski most kao sponu (345 m). Njegov položaj na ušću Save u Dunav imao je i strateški značaj, dok danas predstavlja važno prirodno stanište. I upravo tu možda najbolje razumemo Zemun. On nije nastao pored Dunava slučajno.

Dunav je jedan od razloga zbog kojih je Zemun uopšte postao grad.

Još jedna činjenica koju mnogi zaboravljaju: Zemun nije oduvek bio beogradska opština.

Posle Prvog svetskog rata dolazi do velikog političkog i teritorijalnog preokreta. Srpska vojska ušla je u Zemun 1918. godine, a grad je potom ušao u sastav nove južnoslovenske države. Tokom 20. veka administrativni odnosi Zemuna i Beograda više puta su se menjali, dok je Zemun na kraju postao deo Beograda. Ali činjenica da je danas administrativno deo Beograda ne briše njegovu posebnu istoriju. Možda upravo zato Zemun i danas ima osećaj grada unutar grada.

Zašto Zemun izgleda drugačije od ostatka Beograda?

Odgovor je zapravo jednostavan – zato što je njegov istorijski razvoj bio drugačiji. Dok su se u Beogradu smenjivale tvrđava, osmanski grad, srpska prestonica i moderna metropola, Zemun je dugo bio habzburški pogranični i trgovački grad.

Njegov izgled zato čine: barokne kuće + klasicizam + ampir + secesija + srednjoevropska gradska arhitektura + dunavska tradicija + ostaci tvrđave + stare zanatske i trgovačke kuće.

I sve to na relativno malom prostoru. Zato je dovoljno nekoliko minuta šetnje da pređemo iz jedne epohe u drugu.

Zemun treba gledati sa više pažnje

Najbolji način da se Zemun bolje upozna je pešaka. Početi na Gardošu. Zastati kod ostataka tvrđave. Popeti se do Milenijumske kule. Spustiti se kroz stare ulice. Potražiti Karamatinu kuću. Proći pored Kuće sa sunčanim satom. Zastati ispred Spirtine kuće. Potražiti stare fasade, kapije i detalje.

A zatim se spustiti do Dunava. Jer najveća zanimljivost Zemuna nije samo u tome što ima mnogo istorijskih građevina. Njegova posebnost je u tome što istorija ovde još uvek izgleda kao deo svakodnevnog života. Stara kuća je i dalje kuća. Glavna ulica je i dalje ulica. Kej je i dalje mesto za šetnju. Gardoš je i dalje mesto susreta.

A iza svega toga ostaju slojevi grada koji je pre rimskog Taurunuma bio praistorijsko naselje, koji je vekovima bio pogranični grad Habzburške monarhije, koji je imao svoje trgovce, zanatlije, škole, kafane i porodice, i koji je tek mnogo kasnije postao deo Beograda.

… i kada jednom znate njegove priče, shvatite da iza gotovo svake stare fasade u Zemunu postoji još jedna priča koja čeka da bude otkrivena.

Pročitajte i prethodnu epizodu serijala:

Profesorska kolonija Beograd – istorija i arhitektura
.