100 godina Profesorske kolonije

Kako je Beograd dobio naselje za svoje profesore

U srcu današnje Palilule postoji deo Beograda u kome ulice ne idu pravo, kuće još čuvaju duh međuratnog grada, a iza mnogih ograda nekada su živeli ljudi čija imena danas nose ulice, škole i institucije. Taj deo grada me je uvek privlačio I sada se I ukazala prilika da u lepim avgustovskim danima napravim I kolažni video o njemu, baš u mesecu I godini posebno značajnim za njega (možete ga videti na mom Instagram ili TikTok profilu).

Profesorska kolonija je jedno od najšarmantnijih, najmirnijih i najprepoznatljivijih naselja u Beogradu, smešteno u opštini Palilula (uokvireno Bulevarom despota Stefana, Cvijićevom ulicom, Ulicom Zdavka Čelara i Ulicom Mitropolita Petra). Avgust 2026.godine je posebno značajan za ovaj deo grada, jer obeležava 100 godina od početka izgradnje.

Nastanak i istorijat

• Planska gradnja (1926–1929): Uslovi za izgradnju stvoreni su Generalnim urbanističkim planom Beograda iz 1923. godine, a sama gradnja započeta je 3. avgusta 1926. godine.
• Osnova – Koncept „grad-vrt”: Naselje je osmišljeno po uzoru na engleski koncept vrtnih gradova (Garden City Ebenezera Hauarda). Ideja je bila da se stvori oaza van gradske vreve sa porodičnim vilama, privatnim dvorištima, unutrašnjim baštama, zelenilom i širokim, udubljenim ulicama bez gustog saobraćaja.
• Ko su bili osnivači? Naselje su osnovali profesori i asistenti Beogradskog univerziteta koji su udružili sredstva i otkupili tadašnje „Selakovićevo imanje” (koje je prethodno služilo kao pašnjak i bašta bugarskih povrtara). Kakav je bio finansijski izazov svedoči i fakt da su kuće često građene sa dva stana – jednim za vlasnika i drugim za izdavanje, kako bi se otplaćivao kredit Hipotekarnoj banci.

Zanimljivosti i posebnosti

1. Koncentracija vodećih srpskih umova: U ovom kraju živeo je sam vrh srpske nauke i umetnosti 20. veka. Među prvim stanarima bili su:

• Milutin Milanković (astronom i geofizičar)
• Milorad Đaja (biolog i fiziolog)
• Jaša Prodanović (književnik i političar)
• Ljuba Stojanović (filolog i političar)
• Jovan Erdeljanović (etnolog)
• Vladimir Ćorović (istorijar)
• Bogdan i Pavle Popović (književni kritičari)
• Viktor Novak (istoričar)

Imena mnogih od njih danas nose upravo ulice ovog naselja.

2. Prostorna kulturno-istorijska celina: Vlada Srbije je 2020. godine zvanično proglasila Profesorsku koloniju za kulturno-istorijsku celinu od posebnog značaja, čime su zaštićene arhitektonske odlike originalnih vila i istorijski izgled ulica.

3. Spomen-ploča francuskim tobdžijama: Na uglu Ulica Jaše Prodanovića i Stojana Novakovića nalazi se spomen-ploča postavljena još 1929. godine. Posvećena je francuskim artiljercima koji su sa te lokacije učestvovali u odbrani Beograda tokom Prvog svetskog rata (1914–1915).

4. Arhitektonska raznolikost: Većina prvobitnih kuća građena je po tipskim projektima (među autorima su bili istaknuti arhitekti tog vremena poput Svetozara Jovanovića, Mihaila Radovanovića, Petra Krstića I Živka Tucakovića). Fasade i danas odišu duhom međuratnog akademizma, moderne i art dekoa.

5. Prvi park nakon tri decenije: Zanimljivo je da, iako je naselje bilo zamišljeno kao „grad-vrt”, stanovnici su se decenijama borili za javne parkovske površine unutar samog naselja, pa su unutrašnja dvorišta i bašte u okviru parcela dugo bile glavna zelena pluća ovog kraja.

6. Gradski prevoz: Krajem 1927. godine kolonija je povezana sa gradskim prevozom. Linija je povezivala ovaj kraj sa centralnim delovima grada, uključujući Železničku stanicu, Nemanjinu, Kneza Miloša, Takovsku i Botaničku baštu. To je bio veliki korak. Od relativno izolovanog prostora na periferiji, kolonija je počela da postaje pravi deo grada.

7. Monogrami na kapijama: Ako pažljivo posmatrate stare kuće u koloniji, na pojedinim kapijama možete primetiti ukrasna slova – monograme. To nisu tajne oznake kolonije, već inicijali vlasnika kuće. Monogram je istovremeno imao praktičnu i dekorativnu funkciju. Predstavljao je svojevrsni lični potpis vlasnika i često je bio posebno oblikovan kao deo kapije ili fasade. Zbog toga se na starim kućama mogu pronaći različiti inicijali – svaki pripadao je konkretnoj porodici koja je tu živela. Upravo ti mali detalji danas predstavljaju dragocene tragove života nekadašnjih stanara.

Sto godina kasnije

Možda je najlepše u ovoj priči to što Profesorska kolonija nikada nije bila zamišljena samo kao skup kuća. Ona je bila pokušaj da se napravi komšiluk ljudi posvećenih znanju, nauci, umetnosti i obrazovanju.

U nekoliko ulica živeli su matematičari, astronomi, istoričari, filolozi, lekari, hemičari, umetnici i književnici, ljudi čija imena danas prepoznajemo u udžbenicima i na beogradskim ulicama. I upravo zato, kada danas prođemo kroz Profesorsku koloniju, ne šetamo samo kroz staro naselje. Šetamo kroz jedan mali deo istorije beogradskog intelektualnog života 20. veka.

Šetnja Profesorskom kolonijom u 10 stanica

1. Ljubomira Stojanovića 9 – Milutin Milanković
2. Ljubomira Stojanovića 25 – Nadežda i Rastko Petrović
3. Stojana Novakovića – istorijsko jezgro
4. Jaše Prodanovića – glavna osa kolonije
5. mali park
6. Osmana Đikića 10 – Stojanović/Josić
7. Osmana Đikića 20 – Vila Prendić
8. Osmana Đikića 22 – Lojze Dolinar
9. Osmana Đikića 24 – vila Stijepa Kobasice
10. povratak kroz staro jezgro kolonije.