Šetnja kroz istoriju, arhitekturu i boemske trenutke

Šarmantni Vračar

Još kao mala volela sam da idem ulicama sa fotoaparatom u ruci i glavom podignutom visoko, sa pogledom uperenim u zanimljive, stare fasade našeg grada Beograda. Iako je pretrpeo mnogo štete u ratovima, naš grad još uvek čuva fascinantna stara zdanja kojima je često potrebno samo malo „šminke” da ponovo zasijaju u punom sjaju. Zato sam ovo leto iskoristila za posebnu seriju šetnji posvećenih beogradskim opštinama i njihovoj arhitekturi, a moj prvi izbor pao je na sam centar grada i neprevaziđeni Vračar.

Vračar je najmanja, ali jedna od najpoznatijih i najprestižnijih beogradskih opština. Iako je po površini najmanja (zauzima svega oko 2,9 km²), istovremeno je najgušće naseljena opština u Srbiji, prepoznatljiva po jedinstvenom spoju predratne arhitekture, prelepih drvoreda, kulturne baštine i boemskog duha.

Letnje jutro, miris kafe i duh Kalenića

Izabrala sam mirno vikend jutro, u vreme kada je većina stanara pobegla na godišnje odmore. Grad u takvim trenucima diše sasvim posebnim ritmom, ostavljajući ulice raspoložene za spontana istraživanja.

Naša prva stanica bila je prva jutarnja kafa u bašti kultnog restorana Kalenić. Sedeći u bašti, prepustili smo se omiljenom beogradskom ritualu: posmatranju komšiluka koji se zaputio u nabavku na pijacu ili u opuštenu šetnju kućnih ljubimaca.

Vračar je danas i jedan od najpoželjnijih delova za život u Beogradu. Cene nekretnina su među najvišim u gradu. Kako se grad menjao kroz decenije, tako se menjao i sam Vračar. Danas na njegovim ulicama, pored starih Beograđana, preovladavaju i neke novi komšije – najviše Crnogorci i Rusi, koji su uneli sopstveni dinamizam u ovaj deo grada.

Nakon kafe, sledeća nezaobilazna tačka bila je sama Kalenić pijaca – pravi mali praznik za čula! Izgrađena 1926. godine na zemljištu dobrotvora Vlajka Kalenića, Kalenić je srce i trbuh Vračara. Poznat je po autentičnom duhu, obližnjim malim zanatskim radnjama i ribarnicama.

Kupila sam jedan mirišljavi buket svežeg cveća, svratili smo po tople uštipke u Uštipak bar, popili osvežavajući ceđeni sok, pronašli fine francuske sireve u šarmantnom lokalu Francuske tajne, počastili se slatkom štrudlom u lokalu Štrudlica i zavšili jednostavni, a tako dragoceni pijačni sezonski šoping.

Arhitektura Vračara … od predratnih vila do beogradske moderne

Usledila je spontana šetnja okolnim ulicama sa fotoaparatom koji je neprestano škljocao. Vračar je pravi arhitektonski muzej na otvorenom. Nastao na prostoru nekadašnjeg Englezovca, močvarnog zemljišta koje je krajem 19. veka kupio i isparcelisao Škotlanđanin Frensis Mekenzi, Vračar danas nosi neponovljiv urbani pečat.

Dok hodate Krunskom, Smiljanićevom, Njegoševom, Mileševskom ili Hadži Đerinom ulicom, pogledi će otkriti raskošne predratne vile, bogato dekorisane portale i fasade rađene u stilovima art dekoa (prepoznatljivi po geometrijskim oblicima i luksuznim detaljima), secesije (Art Nouveau) i međuratnog modernizma (ravne linije i veliki prozori). Ovo je bila i ostala četvrt u kojoj su gradili vodeći profesori, diplomati i trgovci. Poseban biser predstavlja zgrada današnjeg Muzeja Nikole Tesle u Krunskoj ulici – nekadašnja vila Genčić koju je projektovao arhitekta Dragiša Brašovan, savršen primer svedene elegancije beogradske moderne.

Glavne znamenitosti koje Vračar čine jedinstvenim

Vračar je istorijski i duhovno neraskidivo povezan sa srpskom istorijom i kulturom. Bilo da se krećete glavnim bulevarima ili skrivenim uličicama, ovo su tačke koje mu daju dušu:

• Svetosavski plato i Hram Svetog Save: Jedan od najvećih pravoslavnih hramova na svetu. Platoom dominira i impozantan spomenik Karađorđu, vođi Prvog srpskog ustanka koji je sa ovog mesta poveo ustanike u oslobađanje Beograda 1806. godine. U neposrednoj blizini nalazi se i Narodna biblioteka Srbije.
• Muzej Nikole Tesle (Krunska ulica): Jedinstvena ustanova koja čuva celokupnu ličnu zaostavštinu, naučne rukopise, eksperimentalne modele i urnu velikog genija Nikole Tesle.
• Cvetni trg i Njegoševa ulica: Omiljena pešačka zona i istorijski trg poznat po spomeniku piscu Borislavu Pekiću i hrastu starom više vekova.
• Čubura i Čuburski park: Nekadašnji boemski kvart poznat po pričama o starim kafanama (poput najčuvenijeg „Kikevca“, „Čubure“ iz 1888.godine ili „Trandafilovića“), danas predstavlja zelenu oazu i prepoznatljivu vračarsku četvrt.
• Crveni krst: Kvartovi koji čuvaju boemski duh starog Beograda. Na Crvenom krstu nalazi se i Vozarev krst. Ime potiče od Gligorija Vozarovića, prvog srpskog knjižara, koji je 1847. godine podigao veliki drveni krst na mestu za koje je verovao da su spaljene mošti Svetog Save. Krst je više puta obnavljan, a 1933. je zamenjen kamenim krstom crvene boje, po kome je kraj dobio ime.
• Gradić Pejton: jedinstven zanatski centar iz 1968. godine. I danas u njemu rade stare zanatlije: urari, ključari, ramari, graveri i drugi majstori.
• Karađorđev park: Oaza zelenila u kojoj se nalaze i najstariji spomenici u Beogradu posvećeni ustanicima iz Prvog srpskog ustanka.
• Prirodnjački muzej (Galerija na Cvetnom trgu): Iako muzej čuva svoje bogate zbirke od preko milion eksponata u posebnim depoima (npr. Galerija na Kalemegdanu), na Vračaru se nalazi njegova reprezentativna izložbena galerija sa čestim tematskim postavkama.
• Pozorište „Puž“: Legendarno dečije pozorište osnovano od strane Branka Milićevića (Kockice), smešteno u blizini Kalenić pijace.

Dodatne zanimljivosti o Vračaru

1. Prva beogradska opservatorija i seizmološki zavod: Na Vračaru je krajem XIX veka osnovana prva Astronomska i meteorološka opservatorija u Srbiji. Kasnije je izgrađena nova zgrada opservatorije na Velikom Vračaru (današnji Zvezdara), po kojoj je čitav kraj dobio ime.
2. Kolevka srpske košarke (Crveni krst): Čuveni košarkaški klub „Radnički” sa Crvenog krsta iznedrio je neke od najvećih legendi jugoslovenske i srpske košarke (poput Dušana Ivkovića). Kvart oko Crvenog krsta decenijama je važio za srce beogradskog sportskog i boemskog duha.
3. Ime „Vračar“: Prvi put se pominje davne 1492. godine, u turskom planu za osvajanje Beograda. Zanimljivo je da se prostor koji se prvobitno zvao Vračar uopšte nije nalazio na mestu današnje opštine. Stariji Vračar se nalazio oko sadašnjeg Tašmajdana, pa se često mešaju činjenice da su mošti Svetog Save spaljene na Vračaru (1594.godine po naredbi Sinan paše), dok su zapravo spaljene na Tašmajdanu, jer je to bilo jedino uzvišenje sa kog se dim mogao videti. Krajem 19. veka Odbor za podizanje Hrama Svetog Save greškom je odlučio da se hram podigne na mestu koje je tada bilo vrh Vračara. Ovo mesto je možda istorijski pogrešno, ali je urbanistički ispalo više nego idealno, jer se Hram lepo vidi iz svih delova grada, i najuočljiviji je objekat ljudima koji dolaze autoputem.
4. Administrativna podela Vračara: Administrativno, 1880. godine Vračar je zvanično podeljen na Zapadni i Istočni Vračar (granica je bio današnji Bulevar oslobođenja). Zapadni deo je postao Savski venac, a istočni je ostao današnja opština Vračar. Ukidanjem rejona 1952. formirane su opštine Istočni Vračar i Neimar, a teritorija današnje opštine utvrđena je 1960. godine, spajanjem delova nekadašnjeg Istočnog Vračara, Neimara i Terazija.
5. Slava opštine: Sveti Sava, koji se proslavlja 27. januara – prva proslava krsne slave održana je 25. januara 1994, a činodejstvovao je patrijarh srpski Pavle.
6. Grb i zastava: Opština od aprila 1993. ima svoj grb i steg, čiji je autor Dragomir Acović, predsednik Srpskog društva za heraldiku „Beli orao“.

Predah u hladu

Posle duge šetnje, naredna kafa usledila je u divnoj bašti restorana Smokvica, okruženoj zelenilom i punom dvorištu radoznalih vrabaca. Za ručak, izbor je pao na prijatnu baštu restorana Faro, mada Vračar nudi izobilje fantastičnih lokala – od tradicionalne kuhinje i kultnih kafana pa sve do savremenih bistroa.

Restoran Kalenić (čuvar beogradske boemije)

Ne možete napisati priču o Vračaru a da se ponovo ne vratite kultnom restoranu Kalenić na uglu Mileševske i Njegoševe ulice. Osnovan još 1938. godine, ovaj restoran stoji kao nepokolebljivi čuvar starog Beograda.

Prepoznatljiv po svojim kariranim stolnjacima, drvenim stolicama i autentičnoj atmosferi, „Kalenić” je decenijama mesto susreta. Ujutru se tu ukrštaju putevi pijačnih prodavaca i kupaca koji svraćaju na prvu rakićicu ili kafu, dok popodne i uveče postaje stecište pisaca, glumaca, profesora i svih onih koji traže autentični duh beogradske boemije i vrhunska tradicionalna jela.

Završne misli jedne vračarske šetnje

Mnogo je lokala i ulica na Vračaru koje bi vredelo pojedinačno preporučiti, ali lepota ovog dela grada i jeste u toj neposrednosti – u spoju istorije, raskošne arhitekture, drvoreda platana u Krunskoj ulici, mirisa domaćih proizvoda sa pijace i žagora iz bašti kafića. Ovo je bio samo mali deo našeg vikend letnjeg putovanja, a beogradske ulice i njihove fasade već čekaju novu šetnju i nove fotografije.